Bu ayki konuğumuz İl Müdürlüğümüz Kontrol Şube Müdürü Su Ürünleri Müh. Cihan EROĞUL.Cihan EROĞUL ile birlikte AB uyum sürecinde su ürünlerinin sektörel sorunlarını ve Samsun da balıkçılığın durumu ve sorunlarını sizler için masaya yatırdık.
Cihan EROĞUL
İl Tarım Müdürlüğü
Kontrol Şube Müdürü
AB UYUM SÜRECİNDE SU ÜRÜNLERİ SEKTÖRÜ VE SAMSUN
Avrupa Birliği (AB), dünyadaki en önemli siyasal, sosyal ve ekonomik olgudur. Bugün için 27, yakın gelecekte 30 ülke ve 350 milyon nüfusu ile hem bölgesel hem küresel çapta, büyük bir ekonomik ve politik güç oluşturmaktadır. Türkiye ile AB ilişkileri 31 Temmuz 1959’da Türkiye’nin Avrupa Ekonomik Topluluğu’na yaptığı başvuru ile başlar. AET’nun bu başvuruyu kabul etmesiyle 12 Eylül 1963’de Ankara Anlaşması yapılır. Ankara Anlaşması ortaklık yaratan bir anlaşmadır. Bunu 1970 yılında imzalanan Katma Protokol izler. Türkiye’nin AB macerası bugün üye olan birçok ülkeden daha önce başlar. Bu anlaşmalarla birlikte 17 Aralık 2004 tarihli Avrupa Konseyi Sonuç Bildirgesi, Türkiye-AB ilişkilerinin hukuki dayanağını oluşturmaktadır.
Katılım Ortaklığı Belgesi ve Çerçeve Yönetmelik’in 2001 yılı başlarında AB Konseyince onaylanmasının ardından ülkemiz AB Müktesebatının Üstlenilmesine İlişkin Ulusal Programı 26 Mart 2001 tarihinde Komisyona tevdi etmiştir. AB ile ilişkilerimiz bu tarihten itibaren söz konusu belgelerde kayıtlı önceliklerimiz kapsamında şekillenmeye başlamıştır.
Avrupa Birliği Devlet ve Hükümet Bakanlarının 17 Aralık 2004 tarihli zirvesinde aldığı karar doğrultusunda 3 Ekim 2005 tarihinde Lüksemburg’ta yapılan Hükümetler arası konferans ile Türkiye resmen AB’ye katılım müzakeresine başlamıştır. Katılım müzakereleri, Türkiye’nin AB müktesebatını ne kadar sürede kendi iç hukukuna aktarıp, yürürlüğe koyacağının ve etkili bir şekilde uygulayacağının belirlendiği süreçtir.
AB müktesebatı fasıl başlıkları arasında 13. fasıl olan “Balıkçılık” konusunda 24 Şubat 2006 tarihinde “tanıtıcı tarama” ve 31 Mart 2006 tarihinde “ayrıntılı tarama” toplantıları yapılmıştır. İlk toplantıda AB kendi mevzuatı ve uygulamaları konusunda Türk heyetine detaylı bilgi sunmuştur.
Balıkçılık sektörünün AB’ye uyumu amacıyla, bakanlık bünyesinde, “kontrol ve kaynak yönetimi, pazarın ortak organizasyonu, yapısal politikalar, tekne kayıt ve bilgi sistemi, yetiştiricilik ve uluslar arası antlaşmalar” adı altında 6 çalışma grubu oluşturulmuştur. TKB verilerine göre, AB’nin balıkçılık sektörü ile ilgili 623 mevzuatından 102’si Türkiye’yi ilgilendirmektedir. İncelenen 86 AB mevzuatından 7’sine tam uyum, 21’ine kısmen uyumun sağlandığı, 58’ine ise hiç uyum sağlanmadığı belirlenirken, “ülkemiz su ürünleri mevzuatı, AB mevzuatı ile büyük ölçüde uyumsuzdur” tespiti yapılmıştır.
SEKTÖRÜNDE YAŞANAN DEĞİŞİMLER:
AB uyum sürecinin başlamasıyla Su ürünleri sektöründe de çok önemli yasal, kurumsal ve yapısal değişim süreci başlamıştır. Sektörde değişim öncesi bilinen eksiklikleri; zayıf kontrol ve denetimler, kayıt ve izlenebilirlik, ortak piyasa düzeni, sektörde destekleme, kaynakların korunması ve yönetimi ve altyapı ve personel eksikliği şeklinde sıralayabiliriz. “Su Ürünleri Sektörünün Yasal ve Kurumsal Olarak AB Su Ürünleri Müktesebatına Uyumu Projesi” 2005-2007 yılları arasında uygulanmış ve tamamlanmıştır. Projenin Bileşenleri; Yasal, Yapısal ve Kurumsal Yapılanma, Koruma, Kontrol ve Kaynak Yönetimi, Ortak Pazar Organizasyonu, Balıkçılık Kayıtları ve Bilgi Sistemleri olarak ele alınmıştır.
Yasal, Yapısal ve Kurumsal Yapılanma; teknik alt yapı ve yapılanma çalışmaları kapsamında Balıkçılık İdari Binaları kurulmuştur.
Ürünlerin avlanmasından, satışına kadar olan tüm sürecin kayıt altına alındığı Su Ürünleri Bilgi Sistemi (SÜBİS) kurulmuştur.
Su Ürünleri Satış Bildirimi: Seyir defteri ile kayıt altına alınarak sisteme giren ürünler, Satış bildirimi ile sistemden çıkmaktadır.
Gemi İzleme Sistemi (GİS):Yasadışı avcılığın önlenmesi için balıkçı gemilerinin uzaktan algılama yöntemiyle izlenmesine imkân sağlayacak Gemi İzleme Sistemi kurulmuştur. Toptan Satış Yerlerinin Modernizasyon Çalışmaları: Örnek hal projeleri hazırlanarak Belediye Başkanlıkları ile gerçek ve tüzel kişilerin kullanımına verilmiştir.
Eğitim Çalışmaları: Su Ürünleri Koruma Kontrol hizmetinde görev yapan Bakanlık personeline AB Projesi kapsamında 3502 adam/gün eğitim yapılmıştır.
Mevzuat Çalışmaları: Su Ürünleri Kanunu değişikliği yasa tasarısı hazırlandı ve TBMM gündemine getirildi.
Avrupa Birliği Müzakere Çalışmaları:Balıkçılık Türkiye ile AB arasındaki görüşmeye açılan 35 başlıktan biridir. Ancak, balıkçılık faslı AB tarafından görüşmeleri askıya alınan 8 başlıktan biri ve bugüne kadar raporu açıklanmayan tek başlıktır.
Sonuç olarak; su ürünleri sektöründeki değişim süreci hızla devam etmektedir. Değişim sürecinin tamamlanmasıyla sektörün AB müktesebatına yasal ve kurumsal uyumu projesi tamamlanmış olacaktır.
SAMSUN BALIK AVCILIĞI FİLOSUNUN DURUMU VE SORUNLARI:
1380 sayılı Su Ürünleri Kanununa göre su ürünleri avcılığında bulunacak gerçek ve tüzel kişilerin, kendileri ve üretimde kullanacakları gemileri için ruhsat tezkeresi alması zorunludur. Ülke genelinde su ürünleri istihsal sahalarında avcılık yapmak üzere ruhsatlandırılmış 22.204 adet balıkçı gemisi bulunmaktadır. Bu teknelerden 3.414’ü iç sularda, 18.790 adeti denizlerde faaliyet göstermektedir. Denizde bulunan teknelerin yaklaşık 2.000 adeti gırgır ve trol, 17.000 adeti de 12 metreden küçük teknelerdir. Ülkemiz balıkçılık filosunun yapısına bakıldığında, 12 metre ve üzeri boyda toplam 2000 adet balıkçı teknesi olduğu görülmektedir. Bu sayı ülke genelinde denizlerde faaliyet gösteren balıkçı teknesi sayısının %10’unu teşkil etmektedir.
Balıkçı ve balıkçı teknelerine hizmet vermek üzere inşa edilmiş olan kıyı yapılarımızın toplam sayısı 277’dir. Bunun; 165 adedi balıkçı barınağı, 39 adedi barınma yeri, 73 adedi de çekek yeridir.
İlimizde toplam 740 adet balıkçı teknesi bulunmakta, bunun 519 adedi denizde, 221 adedi ise iç sularda faaliyet göstermektedir. Denizlerde faaliyet gösteren 519 adet balıkçı teknesinin 139 adedi 12 metre ve üzerindeki boydadır. Bu sayı ilimizdeki balıkçı teknesi sayısının %26,78’ini oluşturmakta olup, Avcılık çeşidi olarak 2 gırgır, 29 trol ve 109 adeti ise Trol-Gırgır aktivesi göstermektedir.
İlimiz balıkçılık filosunun genel yapısında dip trolü ve ortasu trolü avcılığı etkin şekilde yapılmaktadır. Dip trolü ile avcılık yapan balıkçı tekneleri, mezgit, barbun, kalkan; orta su trolü ile avcılık yapan balıkçı tekneleri hamsi, çaça ve istavrit; gırgır ağları ile avcılık yapan balıkçı tekneleri ise hamsi, uskumru, palamut, istavrit avcılığını yaygın olarak yapmaktadırlar.
AVCILIK MİKTARLARI:
Genel av içerisinde Karadeniz’deki Mezgit’in % 82.1’i, barbunyanın ise % 76.6 gibi önemli bir kısmı trol ağları ile avlanmaktadır. Son yıllarda hamsi, istavrit ve çaça gibi pelajik ortamda yaşam gösteren balıkların da Ortasu trolü ile avlandığı görülmektedir.
Türkiye İstatistik Kurumunun 2007 yılı verilerine göre; yaklaşık 632 bin tonu avcılıkla, 140 bin tonu yetiştiricilikle olmak üzere toplam yaklaşık 772 bin ton su ürünleri üretilmektedir. Geçen yıl avcılıkla yapılan üretim %19, yetiştiricilik üretimi ise %9 artmıştır. Aynı dönemde toplam su ürünleri üretiminin yaklaşık %67,1’i deniz balıklarından, %9,2’si diğer deniz ürünlerinden, %5,6’sı içsu ürünlerinden ve %18,1’i yetiştiricilik yoluyla elde edilen ürünlerden oluşmuştur. Deniz ürünleri üretimi bir önceki yıla göre %20,5 artarak yaklaşık 632 bin ton olarak gerçekleşmiştir. Deniz ürünleri üretiminde ilk sırayı %59,6’lık üretimle Doğu Karadeniz bölgesi almıştır.
Sinop ve doğusundaki illeri içine alan Doğu Karadeniz’deki ticari avın büyük bir bölümünü gırgır (%82.7) ve trol(%12.2) ile avın geri kalan kısmı ise kıyı uzatma ve sürütme ağları ile yapılmaktadır. Gırgır ağları, hamsi, istavrit gibi miktarda çok ama fiyatta düşük olan ürünleri avlamaktadır. Trol ağları ise, kalkan, barbun, mezgit, karides gibi değerli ve birim fiyatı yüksek su ürünlerinin avcılığında kullanılmaktadır. Bunun yanında ortasu trolü ile gırgır ağları ile avlanılan hamsi, istavrit gibi avcılığı miktar olarak çok olan ürünlerde avlanabilmektedir. Bu sebeple, Samsun balıkçılığının en önemli av aracı troldür.
Ülkemizde, en fazla deniz balıkları istihsali Karadeniz bölgesinde(%77,4) olup, bunu Marmara(%13,3), Ege(%6,6) ve Akdeniz(%2,2) Bölgeleri takip etmektedir. Doğu ve Batı Karadeniz’de hamsi ve palamut avcılığı yapılan önemli balık türleridir.
Türkiye İstatistik Kurumunun 2007 yılı verilerine göre; ilimizde toplam avlanan deniz ürünleri miktarı 33.165 ton olup, bu miktar ülkenin %6,4’ünü karşılar. İlimizde, ülkede avlanan hamsinin %7,15’ini yani 27.505 tonu, barbunun %8,8’i yani 183 tonu, istavritin %2,17’si yani 695 tonu, kalkanın %7,35’i yani 56 tonu, Mezgitin %11,7’si yani 1512 tonu, kefalin %0;8’i yani 68 tonu, lüferin %0,3’ü yani 20 tonu, palamut torikin %0,1’ yani 4,5 tonu, tirsinin %2,12’si yani 47 tonu avlanmaktadır.
AB uyum sürecinde, yeni kayıt sistemine geçilmesi ve 12 metreden büyük balıkçı teknelerinin avladıkları ürünleri işledikleri seyir defteri doldurmaları ile daha sağlıklı istatistiki verilere ulaşma imkanı olacaktır. Bu doğrultuda yürütülen çalışmaların ilk sonuçları alınmaya başlanmıştır. Bu sonuçlara göre, ilimizdeki karaya çıkış noktalarından çıkarılan ürünlerin tür ve miktarlarına ayrı ayrı ulaşılabilmekte olup, geçen av sezonunda ilimizden karaya çıkarılan toplan ürün miktarı 85.367 ton olarak kayıtlara geçmiştir. Bu yıl ve önümüzdeki yıllarda tutulacak istatistiki veriler daha da sağlıklı olacaktır.
SAMSUN’DA SU ÜRÜNLERİ İŞLEME,DEĞERLENDİRME VE İHRACATI:
İlimiz, su ürünleri istihsali açısından önemli paya sahip olmasının yanında, Ülke gıda mevzuatları ve AB mevzuatları çerçevesinde denetlenip ruhsatlandırılmış ve bu mevzuatlar doğrultusunda su ürünleri işleyebilen, işlediği ürünleri iç pazara, AB ülkelerine ve diğer ülkelere ihraç edebilen su ürünleri işleme ve değerlendirme tesislerine sahiptir.
Tesislerimizde taze soğutulmuş su ürünleri, dondurulmuş veya işlenmiş su ürünleri (balıklar, kara salyangozu, deniz salyangozu), dondurulmuş ve işlenmiş çift kabuklu yumuşakçalar (kara midye, beyaz kum midyesi), balık unu, balık yağı işlenmekte ve üretilmekte iç ve dış pazarlarda satışa sunulmaktadır.
AB ülkeleri içerisinde pazar durumuna göre Almanya, Hollanda, Avusturya ve Belçika gibi ülkeler dış pazarda ilk sıralarda yer almaktadır. AB ülkeleri ve diğer Avrupa ülkelerine ağırlıklı olarak dondurulmuş tabaklanmış balıklar ve balık konserve (marinat) gibi çeşitli ürünler ihraç edilmektedir. Japonya, Kore, Çin ve Tayvan gibi ülkelere deniz salyangozu eti, deniz salyangozu kabuğu ve deniz salyangozu kapağı ihracatı yapılmaktadır.
KARADENİZ’DEKİ MERSİN BALIĞI POPULASYONLARINI GELİŞTİRME PROJESİ çalışmaları devam ediyor.
Trabzon Su Ürünleri Merkez Araştırma Enstitüsü liderliğinde yürütülen “Mersin Balıkları Populasyonlarının Mevcut Durumlarının Belirlenmesi ve Yetiştiricilik İmkanlarının Araştırılması” adlı proje, Şubat 2006 yılında başlamıştır. Rize Üniversitesi-Rize Su Ürünleri Fakültesi, Sinop Üniversitesi-Sinop Su Ürünleri Fakültesi, İstanbul Üniversitesi-Su Ürünleri Fakültesi’nin katılımları ve Batı Karadeniz’de Sakarya İl Tarım Müdürlüğü, Orta ve Doğu Karadeniz Bölgesinde bulunan sahil İl Müdürlüklerinin desteği ile yürütülmektedir.
Projenin temel amacı mersin balıklarının doğal sularımızdaki tür çeşitliliğinin korunması ve ıslahı açısından stok ve habitatların mevcut durumlarını ortaya koymak, elde edilebilen bireylerle genetik değerlendirmeler yapmak ve türün sürdürülebilir doğal stok oluşturması için koruma ve yönetim stratejileri geliştirmektedir.
Bu proje kapsamında, 3 yılda toplam 120 civarında mersin balığı markalanarak tekrar doğal ortamlarına iade edilmiştir. Bu dönemde ilimizde Dereköy, Bafra-Koşuköyü,Yakakent, Canik ve Çarşamba-Hürriyet’te yakalanarak markalanan ve tekrar denize bırakılan Mersin balığı sayısı 32 olmuştur.
2009-2010 Avcılık Sezonunun Sektörün tüm paydaşlarına hayırlı ve bereketli olmasını diliyorum.
Anasayfa